ขอเกริ่นก่อนว่า การเขียนสารคดีท่องเที่ยวครั้งนี้อิงความรู้ในชุดความรู้ที่มีการยอมรับและศึกษาของนักวิชาการซึ่งในแบบเรียนของกระทรวงศึกษาธิการที่ยังคงความรู้อิงประวัติศาสตร์รัฐชาติ 

sukhothai2

เมืองเก่าสุโขทัยเดิมคืออาณาจักรสุโขทัยอายุ 700 กว่าปี มีโบราณสถานและโบราณวัตถุที่น่าชมอยู่หลายแห่งแบ่งออกเป็นนอกเขตกำแพงเมืองและภายในเขตเมือง การเดินทางเที่ยวตัวอุทยานประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่จะเช่าจักรยานปั่น  หรือถ้าไกลหน่อยโดยเฉพาะในเขตย่านวัดตะพานหิน และเขตวัดพระนอนอาจต้องเช่ารถคอกหมูจากชาวบ้าน นั่งกันได้หลายคนไปตระเวนเที่ยวกัน 

เชื่อว่าความคิดแรกของนักท่องเที่ยวเมื่อมาถึงสุโขทัยต้องนึกย้อนความเป็นรัฐอุมคติที่พวกเรารับรู้ซึ่งผมก็เคยเชื่ออย่างนั้นจนได้อ่านงานวิจัยและหนังสือหลายเล่มที่เกี่ยวกับประวัติศาสตร์สุโขทัยเลยอยากหยิบมาเสนอเป็นชุดความคิดในแง่มุมหนึ่งของการเดินทางท่องเที่ยวของจัดเป็นข้อเพื่อให้ง่ายต่อการเข้าใจ

 

1. สุโขทัยอุดมสมบรูณ์ตามในศิลาจารึกหลักที่ 1 คือเรื่องจริงหรือ?

จากการศึกษาของกรมพัฒนาที่ดิน พบว่าดินในตัวเมืองสุโขทัยมีคุณภาพที่ไม่สมบูรณ์นัก เนื่องจากเป็นที่ลาดเชิงเขา มีเศษกรวดหินที่ถูกพัดพามาจากภูเขาจำนวนมาก จัดเป็นเขตแห้งแล้ง   ใครที่ไปเที่ยวสุโขทัยช่วงหน้าหนาวและหน้าร้อนจะพบว่าสุโขทัยแห้งแล้งมาก เต็มไปด้วยฝุ่น  มีเพียงทางด้านทิศตะวันออกของเมืองเท่านั้นที่สามารถเพาะปลูกได้ เพราะเป็นดินตะกอนแม่น้ำ

sukhothai3

สุโขทัยมีน้ำให้เพียงหน้าฝน แถมยังไหลและแห้งไวอีกด้วย ผู้ปกครองจึงได้นำเอาแนวคิดการสร้างฝาย หรือเขื่อนอาจจะรับมาจากพุกามหรือกัมพูชาก็ยังไม่แน่ใจกันมาจัดการน้ำ  เราจะเห็นได้จากมีสรีดภงส์ที่ตั้งอยู่เหนือขึ้นไปจากตัวเมืองสุโขทัย พร้อมกับสร้างกำแพงเมืองและคูน้ำเพื่อจัดการการทรัพยากรน้ำ  ไม่ต้องสงสัยเลยว่าในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยทำไมจึงต้องมีบ่อน้ำหรือตระพังอยู่หลายแห่ง

 

2. สุโขทัย รัฐเล็กๆในอุ้มมือมหาอำนาจ มิใช่ราชธานีแห่งแรกของสยาม

เวลาเที่ยวสุโขทัย เรามักจะได้ยินว่า สุโขทัยเป็นราชธานีแห่งแรกของประเทศอยู่เสมอ การศึกษาของนักวิชาการหลายท่านเห็นได้ชัดว่า สุโขทัย เดิมที่อยู่ภายใต้อำนาจของรัฐใหญ่อย่างอาณาจักรกัมพูชาและพุกาม ต่อมาทั้งสองอาณาจักรตกต่ำลงเพราะส่วนหนึ่งมาจากภัยมองโกลซึ่งครองอำนาจในจักรวรรดิจีนในสมัยราชวงศ์หยวนและกระแสเรื่องการค้าที่เปลี่ยนแปลง ทำให้สุโขทัยผุดขึ้นมามีอำนาจเหมือนๆกับอาณาจักรของกลุ่มชมที่พูดตระกูลภาษาไท- ลาวอื่นๆ เช่น เชียงใหม่ พะเยา นครศรีธรรมราช  อโยธยาศรีรามเทพนคร ฯลฯ  

sukhothai4

การจัดให้สุโขทัยเป็นราชธานีแรกของอาณาจักรจึงไม่ได้รับการยอมรับในปัจจุบัน 

 

3. สังคโลก คือส้มหล่นของอาณาจักรสุโขทัย

สินค้าที่ขึ้นชื่อของสุโขทัยคือสังคโลก แม้สุโขทัยมีสังคโลก แต่ก็ต้องยอมรับว่าเป็นสังคโลกที่คุณภาพไม่ดีนัก เทียบมาได้กับสังคโลกจีน ทว่าในช่วงที่จีนเจ้าของตลาดสังคโลกเดิมประสบปัญหาทางการเมืองมีการเปลี่ยนราชวงศ์ ทำให้ช่างจีนบางส่วนเข้ามาในอาณาจักรสุโขทัยและพบว่าดินของสุโขทัยมีคุณสมบัติทำสังคโลกได้ อุตสาหกรรมสังคโลกของสุโขทัยเจริญเติบโตอยู่ 60-70 ปี แล้วจึงหายไป

sukhothai5

เส้นทางการค้าของสังคโลกสุโขทัยจะต้องลำเลียงผ่านลำน้ำอย่างแม่น้ำเจ้าพระยาและลำเลียงไปขายยังอ่าวเมาะตะมะในพม่า เพราะมีการพบซากของสังคโลกอยู่ทั้งสองแห่ง 

 

4 ความงดงามพุทธศิลป์อาจไม่เกี่ยวกับความอุดมสมบูรณ์

หลายคนมักบอกว่า พระพุทธรูปสมัยสุโขทัยงดงาม เพราะสุโขทัยนั้นอุดมสมบูรณ์ซึ่งไม่จริง ความเชี่ยวชาญของช่างศิลป์อาจไม่ได้มาจากความอุดมสมบูรณ์ก็ได้ นักวิชาการต่างยกย่องพระพุทธรูปสุโขทัยซึ่งเรียกว่า “หมวดใหญ่”  มีพระพักตร์รูปไข่ รัศมีเป็นเปลว มีปลายสังฆาฏิเป็นเขี้ยวตะขาบ

sukhothai1

ความเจริญก้าวหน้าของสุโขทัยคือการที่สามารถสร้างพระพุทธรูปปางลีลาแบบลอยตัวได้เป็นครั้งแรกก็ว่าได้  นั้นกลับแสดงให้เห็นถึงความมั่นคงทางศาสนาภายในอาณาจักรมากกว่าจะแสดงให้เห็นถึงความอุดมสมบูรณ์